محرم 1448 قمری ایران اسلامی و محبان سالار شهیدان و یارانش در فضایی متفاوت و در شرایط پسا جنگ رمضان و مقاومت قهرمانانه و تاریخی به عزاداری میپردازند و مولفههای زمانی فرصتی ویژه را برای بازخوانی نهضت عاشورا در چارچوب مفاهیم نوین روابط بینالملل از جمله دیپلماسی، قدرت نرم و مدیریت افکار عمومی فراهم نموده است. در این نگاه، قیام امام حسین(ع) صرفاً یک رخداد نظامی نیست، بلکه فرآیندی چندبعدی از کنش ارتباطی، اخلاقی و سیاسی است که در آن گفتوگو، اقناع و تبیین پیش از تقابل نظامی قرار دارد. همچنین نقش دیپلماسی نرم سرور آزادگان پیشا این رویداد تکرار ناپذیر و پیامرسانی پس از عاشورا، بهویژه توسط حضرت زینب(س)، در تثبیت و جهانی شدن پیام نهضت مورد تأکید قرار گرفته است که عاشورا را به نمونهای از حکمرانی اسلامی - اخلاقی و دیپلماسی ارزشمحور در تاریخ اسلام تبدیل نموده است.
واقعه عاشورا از مهمترین رخدادهای تاریخ بشریت و اسلام است که همواره از منظرهای گوناگون تاریخی، کلامی و اجتماعی مورد تحلیل قرار گرفته است. با این حال، رویکردهای جدید در علوم سیاسی و روابط بینالملل امکان بازخوانی این واقعه را در قالب مفاهیمی همچون قدرت نرم، دیپلماسی عمومی و جنگ روایتها فراهم میسازد. در این چارچوب، نهضت حسینی فراتر از یک تقابل نظامی، به عنوان یک کنش اعتقادی، آزادمردی ؛ تمدنی و ارتباطی قابل بررسی است.
واقعیت این است که تقلیل عاشورا به یک رویارویی نظامی، موجب غفلت از ابعاد معرفتی و ارتباطی آن میشود. امام حسین(ع) پیش از هرگونه درگیری، از ابزارهای گفتوگو، تبیین و اقناع بهره گرفت. بنابراین، هدف اصلی قیام، جنگ نبود؛ بلکه اصلاح انحرافات اجتماعی و احیای ارزشهای اخلاقی و دینی در جامعه اسلامیبود. آن حضرت تلاش نمود تا با نیمه تمام گذاشتن حج خانه خدا و پیش گرفتن سفر کربلا، ارزش های اسلام ناب با رویکردی اهل بیتی (علیهم السلام) را برای همیشه در تاریخ بشریت زنده نگه دارد.
در این راستا میتوان اولویت قدرت نرم در نهضت حسینی را به عنوان مولفه مهم و پیشا نبرد سخت ارزیابی نمود چرا که در ادبیات روابط بینالملل، قدرت نرم مبتنی بر اقناع، مشروعیت اخلاقی و نفوذ فرهنگی است. در نهضت عاشورا، عناصر زیر بهعنوان مؤلفههای قدرت نرم قابل شناسایی هستند که هرکدام از این شاخصهها میتواند به تفسیر مورد واکاوی و تفسیر قرار گیرد:
- شخصیت اخلاقی و معنوی امام حسین(ع)
- جایگاه اجتماعی و خانوادگی خاتم النبیاء در نزد مسلمانان
- خطابههای معرفتی و استدلالهای عقلانی
- تأکید بر عدالتخواهی و آزادگی و نفی ظلم و طاغوت
بر این اساس، پیروزی واقعی عاشورا نه در میدان نظامی، بلکه در تثبیت یک گفتمان اهل البیتی و اسلامی مبتنی بر شاخص های اخلاقی در حافظه تاریخی بشر تحقق یافته است. چرا سالار شهیدان دیپلماسی گفتوگو و اقناع پیش از تقابل به عنوان یک الویت اسلامی و معرفتی شیعه سرلوحه قرار داده و با تلاش حداکثری برای دسترسی به آن هدف مهم؛ مسیر تا کربلا را پیمودند. در واقع حرکت امام حسین(ع) از مکه تا کربلا با مجموعهای از کنشهای ارتباطی و گفتوگویی همراه بود که میتوان آن را «دیپلماسی پیشگیرانه» نامید. این اقدامات شامل:
- مکاتبه با نخبگان و شخصیتهای اجتماعی
- پاسخ به دعوتهای مردمی (بهویژه کوفه) با اعزام مسلم بن عقیل به عنوان سفیر تام الختیار
- گفتوگو با نیروهای مقابل در چند مکان و زمان مختلف بویژه در واپسین روزهای نزدیک واقعه
- ایراد خطبههای روشنگرانه در مسیر با هدف عمق بخشیدن به فهم و دانتش مردم نسبت به رویکرد باطل و ظالمانه بنی امیه
بنابرین با نگاه اجمالی به مجمومه اقدامات و رویدادهای به ثبت رسیده باید اذعان نمود که این روند نشان میدهد که در منطق عاشورا، پیشگیری از تقابل سخت و رویکرد گفتگو محور، مقدم بر تقابل نظامیبوده است.
از دیگر ابعاد مهم قیام حسینی و نهضت عاشورا را میتوان به موضوع مهم مدیریت افکار عمومی و نبرد روایتها اشاره نمود چرا که در آن مقطع قدرت باصطلاح رسانه ای و اطلاع رسانی با ابزارهای مادی محور در اردوگاه یزید بن معاویه بشدت پررنگ و فرامنطقه ای محور بود و بسیاری از شخصیت های به ظاهر مومن و اسلامی نیز با وسوسه سکههای طلا و قول دستیابی به پست های والی گری در ولایات اسلامی آن زمان کورکورانه در اردوگاه باطل قرار گرفته بودند لذا یکی از ابعاد کلیدی نهضت حسینی، توجه به افکار عمومی و مسئله روایتسازی است. امام حسین(ع) با هدف موارد ذیل بوده است:
- اهداف قیام را بهصورت شفاف بیان کرد
- مشروعیت سیاسی حاکمیت وقت را به چالش کشید
- از انحصار روایت رسمی جلوگیری نمود
با تحلیل محتوایی و بازارایی سه مولفه مذکور میتوان نتیجه گرفت که عاشورا را باید به یقین و عینی، نمونهای تاریخی از «نبرد روایتها» در عرصه سیاست و اجتماع دانست.
از دیگر ابعاد مهم رویداد تاریخی کربلا باید به دیپلماسی پس از عاشورا و نقش سه گانه حضرت رقیه در خرابه شام ، حضرت زینب(س) و امام زین العابدین (ع) در کاخ یزدید اشاره نمود چرا که پس از شهادت امام حسین(ع)، نقش بازماندگان بهویژه حضرت زینب کبری(س) در تداوم پیام نهضت تعیینکننده بود. خطبههای ایشان در کوفه و شام موجب افشای حقیقت واقعه و تغییر افکار عمومیشد. در این مرحله، پیام عاشورا از یک رخداد محلی به یک جریان اسلامی - تمدنی و تاریخی تبدیل گردید. این فرآیند را میتوان شکل تکاملیافتهای از دیپلماسی تبیینی و دیپلماسی رسانهای دانست.
هم چنین یکی از موضوعات کانونی در حادثه کربلا و روز عاشورا به مبحث شهادت به عنوان راهکار نهایی برای پاسداری از حق و عدالت در برابر باطل و ظلم میباشد، بر اساس این رویکرد، شهادت امام حسین(ع) هدف اولیه نهضت نبود، بلکه آخرین گزینه پس از انسداد مسیرهای اصلاح مسالمتآمیز به شمار میآید. از این منظر، قدرت سخت در نهضت حسینی مکمل قدرت نرم بوده و در خدمت هدفی قرآنی- اخلاقی و اصلاحگرانه قرار دارد.
و اما مهمترین موضوع چرایی ماندگاری عاشورا در تاریخ بشریت و مسلمان پس از قریب 14 قرن میباشد که همچنان میلیونها آزاده و مسلمان بویژه محبین اهل البیت علیهم السلام در سراسر گیتی در ایام محرم سفر بویژه در دو مناسبت عاشورا و اربعین با مجموعه ای متنوع و مینیاتوری از اشکال عزاداری ، تعزیه ، نخل برداری و پیاده روی را برای تکریم و زنده نگه داشتن قیام حسینی(ع) بر پا می دارند و اساسا" این مناسبت ها به یکی از مهمترین رویدادهای سالانه هر شیعه و محب اهل البت طهارت و عصمت(علیهم السلا) تبدیل شده است. در واقع ماندگاری عاشورا در تاریخ بشر را میتوان ناشی از عوامل زیر دانست:
- پشتوانه اسلامی ، قرآنی، اخلاقی و انسانی عمیق
- پیام جهانشمول عدالتخواهی و نفی ظلم وستم
- نقش فعال اسرای کربلا در انتقال پیام
- پیوند با فطرت آزادگی انسانی و نفی طاغوت
در یک جمع بندی کلی باید اذعان نمود که عاشورا از طرفی به دلیل ماهیت ارزشی خود، فراتر از زمان و مکان باقی مانده و به یک الگوی تمدنی تبدیل شده است و لذا مطالعه عاشورا در چارچوب مفاهیم قدرت سخت و نرم، افکار و دیپلماسی عمومی و حتی روابط بینالملل نشان میدهد که این نهضت را میتوان نمونهای از حکمرانی اخلاقی و دیپلماسی هوشمندانه؛ آزاد اندیش دانست که در این الگو، قدرت نرم، گفتوگو و اقناع در کنار ایثار و شهادت معنا مییابد و از سوی دیگر تأثیرگذاری پایدار در تاریخ نه صرفاً از مسیر قدرت سخت و نظامی، بلکه از طریق سرلوحه قرار دادن مشروعیت اصول اسلامی - اخلاقی و توان اقناع افکار عمومی حاصل میشود.
علی بمان اقبالی زارچ، کارشناس ارشد مطالعات اوراسیا
(مسئولیت محتوای مطالب برعهده نویسندگان است و بیانگر دیدگاههای مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی نیست)