جنگ خونین و خانمان سوز اوکراین در حالی به چهارمین سالگرد می رسد که به طرفین تلفات میلیونی و خسارات تریلیون دلاری وارد شده است و بر اساس اطلاعات و برآورد غیر رسمی غیر روسی دو طرف منازعه بیش از یک میلیون و چند صد هزار کشته و زخمی داشته اند. البته در روسیه آمار رسمی ثبت شده اعلامی‌کشته شدگان 177 هزار نفر می‌باشد ولی منابع غربی حداقل تلفات روسیه را 400 هزار کشته و صدها هزار زخمی اعلام می نماید. در طرف اوکراینی هم تعداد تلفات بویژه در ماه‌های اولیه جنگ بالا بوده ولی بمرور با واردات تسلیحات پیشرفته غربی این روند کاهشی شده است با همه این حال برآوردهای بیطرفانه حکایت 350 هزار کشته و صدها هزار زخمی دارد.

در بخش خسارات وارده و تجهیزات از دست رفته نیز اگر چه آمار دقیق و رسمی در دست نیست ولی میزان تجهیزات نابود شده بویژه با بکارگیری تسلیحات جدید بر پایه لیزر و هوش مصنوعی بسیار بالا می‌باشد بطوری که انبارهای تسلیحاتی روسیه و قاره سبز کاملا تخلیه شده است. اخیرا" وزارت دفاع آلمان اعلام داشته دیگر موشکی برای ارسال به اوکراین ندارد و انبارها تخلیه شده است. برخی آمارها می‌گوید طرف روسی تاکنون  تجهیزات ذیل را از دست داده است:

تانک‌: حدود 7500دستگاه ، نفربر و خودروهای زرهی: ( (AFV4500 دستگاه ، سامانه‌های توپخانه‌ای 4500 ارابه ، سامانه‌های راکت‌انداز (MLRS): حدود 600  ، پدافند هوایی:1100 دستگاه ، هواپیماهای جنگی و ترابری:  350 فروند ؛ هلیکوپترها: حدود 150  فروند ، پهپادها : حدود 115000، موشک‌های کروز: حدود 4,200  ، وسیله‌های نقلیه زمینی و خودروها: حدود 78,000 دستگاه و سایر تجهیزات نظامی خاص: حدود 4,000

هم چنین آمارها می‌گوید طرف اوکراینی  تاکنون  تجهیزات ذیل را از دست داده است:

هزاران واحد تسلیحات زرهی شامل تانک4550، خودروهای زرهی 3300 و خودروهای پشتیبانی 55000 ، هواپیما و هلی کوپتر 400 فروند  و پهپاد ها بیش از یکصد هزار  دستگاه می‌باشد که در مجموع تجهیزات نابود شده اوکراینی 20 درصد کمتر از طرف روسی می‌باشد.

جنگ در میدان ادامه دارد و هر روز زیرساخت های بیشتری از طرفین بویژه در بخش انرژی الکتریکی و گرمایی و حمل و نقل نابود می‌شود و تلاش ها برای برقراری آتش بس علیرغم برگزاری نشست های بیشتر به نتیجه ملموسی نمی رسد به هر حال جنگ تا شروع نشده روزنه‌هایی برای پیشگیری دارد ولی با شروع آتشباری عوامل و مولفه‌های ذیمدخل در مدیریت سیاسی و حل و فصلی پیچیده تر می‌شود و برای طرفین با تحمل خسارات فراوان هر خروجی از جنگ بنوعی باید آبرومندانه باشد.

سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، روز پنجشنبه جاری  اعلام کرد که مسکو میانجیگری آمریکا در اوکراین را بر اساس نتایج به دست آمده ارزیابی خواهد کرد. این در حالی است که سه دور مذاکره برگزار شده در سال جاری میلادی نتوانسته نتایج قابل توجهی به نفع حل و فصل این درگیری به دست دهد. ماریا زاخارووا در واکنش به اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا که گفته بود تنها واشنگتن توانسته مسکو را پای میز مذاکره بیاورد، گفته است ما اثربخشی میانجیگری آمریکا را، همانطور که معمولاً می‌گویند، با نتایج آن ارزیابی خواهیم کرد. وی  با ابراز سپاس از طرف آمریکایی، گفت که پیش از این نیز دیدارهایی بین روس‌ها و اوکراینی‌ها برگزار شده است و مذاکرات در ترکیه و بلاروس را یادآوری کرد. او از تیم دونالد ترامپ خواست تا کیف را متقاعد کند که به طور جدی از طریق مذاکره و نه از طریق تبلیغات جنگ‌طلبانه، در حل بحران مشارکت کند.

در همین رابطه میخائیل گالوزین، معاون وزیر امور خارجه روسیه، گفته است که مذاکرات با اوکراین ادامه خواهد یافت، اگرچه اذعان کرد که این مذاکرات با دشواری در حال پیشرفت است. او گفت که هنوز تصمیمی در مورد مکان و زمان برگزاری دور چهارم مذاکرات با میانجیگری آمریکا، پس از دور قبلی که این هفته در ژنو برگزار شد، گرفته نشده است. گالوزین که در دور سوم مذاکرات در این شهر سوئیس شرکت داشت و مشارکت اروپایی‌ها در مذاکرات را رد کرد، از کشورهای ناتو خواست تا به دنبال صلح باشند و جنگ را تأمین مالی نکنند. همزمان کاخ سفید اعلام کرده که در مذاکرات صلح ژنو پیشرفت قابل توجهی حاصل شده است. کارولین لیویت، سخنگوی رئیس جمهور آمریکا می‌گوید رئیس جمهور دونالد ترامپ و تیمش زمان و انرژی زیادی را برای پایان دادن به این جنگ، به دور از ایالات متحده، اختصاص داده‌اند. البته طبق اطلاعات منتشر شده گزینه‌های ایجاد یک منطقه غیرنظامی در بخشی از دونباس که کرملین خواستار واگذاری آن است، اما کیف از انجام آن امتناع می‌کند، نیز مورد بررسی قرار گرفته و بنظر می رسد مسکو در تلاش است مذاکرات را در دو جهت جداگانه انجام دهد: از یک سو، گسترش اقدام نظامی‌برای اشغال مناطق بیشتر ادامه می دهد  و از سوی دیگر، توافقات دوجانبه با ایالات متحده، از جمله لغو تحریم‌ها علیه روسیه را مد نظر دارد.

جالب این که از سویی کریل دیمیتریف، مذاکره‌کننده اقتصادی کرملین، روز ۱۸ فوریه گفت اگر واشنگتن تحریم‌ها علیه روسیه را لغو کند، ایالات متحده می‌تواند به پروژه‌های مشترک با مسکو به ارزش بیش از ۱۴ تریلیون دلار دسترسی پیدا کند. اظهارات او در بحبوحه توجه فزاینده به یک پیشنهاد اقتصادی بین ایالات متحده و روسیه، مرتبط با مذاکرات برای پایان دادن به جنگ در اوکراین، مطرح می‌شود که نگرانی‌هایی را در کیف در مورد سازش‌های احتمالی ایجاد کرده است و جذاب تر این که پیشنهادهایی که در جریان مذاکرات مورد بحث قرار گرفته شامل اعطای سهام در پروژه‌های انرژی روسیه به افراد نزدیک به دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا می‌شود. و از طرف دیگر ولادیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین، می‌گوید آماده است با ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه، پای میز مذاکره بنشیند، اما فقط برای پایان دادن به جنگ، نه برای از سرگیری بحث‌ها درباره قرن‌ها تاریخ. روزنامه کی‌یف پست می‌نویسد، زلنسکی ضمن باز گذاشتن در برای دیپلماسی، تأکید کرد که هر مسیری برای صلح باید شامل ضمانت‌های امنیتی، سازوکارهای دفاعی و مشارکت مستقیم اوکراین در تصمیم‌گیری‌ها درباره آینده‌اش باشد. وی در مورد واگذاری مناطق به روسیه می افزاید دونباس فقط یک قلمرو نیست، بلکه مردم و ارزش‌ها نیز هست. این منطقه بخشی از استقلال اوکراین است و نقش استراتژیکی در دفاع از این کشور دارد و برای صلح تضمین‌های امنیتی قوی، به ویژه از سوی ایالات متحده، و همچنین حضور نمایندگان اروپایی در اوکراین و حفظ ارتش اوکراین در حدود ۸۰۰۰۰۰ سرباز مورد نیاز است.

سخنگوی اتحادیه اروپا در واکنش به آخرین دور مذاکرات در ژنو گفت که این اتحادیه هیچ نشانه‌ای ملموس مبنی بر تعهد جدی روسیه به تضمین صلح در اوکراین نمی‌بیند. انور العنونی افزوده است که مسکو برای صلح آماده نیست و ما شاهدیم که روسیه به حملات بی‌وقفه خود به اوکراین ادامه می‌دهد. این نشان دهنده این واقعیت است که روسیه برای صلح آماده نیست. ما هنوز نشانه‌های مشخصی مبنی بر اینکه روسیه به طور جدی در روند صلح مشارکت می‌کند، نمی‌بینیم وی همچنین افزوده که بدون حضور اروپا در میز مذاکره، هیچ تصمیمی در مورد اوکراین گرفته نمی‌شود. همزمان روسای پنج آژانس اطلاعاتی اروپایی در روزهای اخیر به گفته اند که رهبری روسیه هنوز علاقه‌ای به برقراری صلح در اوکراین ندارد و هیچ برنامه‌ای برای پایان دادن به جنگ در آینده نزدیک ندارد. آنها نسبت به احتمال دستیابی به توافق صلح در سال جاری بدبین هستند و اظهار می‌کنند که طبق داده‌های آنها، حتی تسلیم بخش اشغال نشده دونباس توسط اوکراین نیز باعث توقف مسکو نخواهد شد.

به هر حال جنگ ادامه دارد و سناریوهای محتمل آینده جنگ روسیه–اوکراین را به‌اختصار در موارد ذیل قابل پیش بینی است:

الف: تداوم جنگ فرسایشی می‌تواند یک  سناریو کوتاه‌مدت  باشد که به تداوم کمک‌های خارجی، ظرفیت تولید نظامی و روحیه عمومی‌بستگی دارد.

ب: درگیری‌ها با پیشروی‌های محدود و پرهزینه ادامه می‌یابد بسیاری به تداوم تا اواخر 2026 اعتقاد دارند.

ج: تمرکز بیشتر بر حملات پهپادی/موشکی  در بخش زیرساختاری با هدف تعمیق فشار اقتصادی و انسانی بدون تغییرات بزرگ ارضی.

د: آتش‌بس یا انجماد درگیری با توافق بر سر توقف درگیری در خطوط تماس فعلی، بدون حل نهایی مسئله قلمرو با نظارت احتمالی بین‌المللی یا تضمین‌های امنیتی محدود.

ه: توافق سیاسی گسترده‌تر در واقع معامله‌ای شامل تعیین تکلیف وضعیت مناطق مورد مناقشه همراه با  تضمین‌های امنیتی برای اوکراین و کاهش تحریم‌ها علیه روسیه در حین پایداری چالش اصلی: یعنی شکاف عمیق بر سر حاکمیت و مرزها.

در جمع بندی خیلی کوتاه باید گفت در کوتاه مدت تداوم جنگ فرسایشی یا آتش‌بس موقت محتمل‌تر به‌نظر می‌رسد؛ اما متغیرهایی مانند حمایت خارجی، وضعیت اقتصاد داخلی، و تحولات سیاسی می‌توانند مسیر را تغییر دهند.

 علی بمان اقبالی زارچ، کارشناس ارشد اورآسیا

(مسئولیت محتوای مطالب برعهده نویسندگان است و بیانگر دیدگاه‌های مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی نیست)