هوش مصنوعی به‌عنوان عاملی راهبردی در روابط بین‌الملل ظهور کرده و رقابت‌پذیری اقتصادی، امنیت ملی و توزیع قدرت جهانی را متحول ساخته است. کاربردهای آن در صنعت، پژوهش‌های علمی، عملیات نظامی و مدیریت امور به معنای عام آن، فرصت‌های قابل‌توجهی ایجاد کرده و درعین حال، نگرانی‌هایی نیز درباره امنیت، نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی برانگیخته است. اینکه چگونه اعضای جامعه جهانی – که در سطوح مختلفی از تولید و دسترسی به هوش مصنوعی قرار دارند- بتوانند از مزایای هوش مصنوعی به عنوان یک فناوری روز بهرمند شوند و چگونه از مخاطرات و زیان‌های آن پیشگیری کنند در حد یک موضوع با درجه فوریت و اولویت بالا در دستور کار دولت ها قرار گرفته است. هوش مصنوعی آنچنان درابعاد مختلف زندگی بشر نفوذ کرده که ضرورت و نیاز به تنظیم مقرراتی ناظر بر آن اجتناب ناپذیر می نماید. از سوی دیگر نیاز به نظارت برهوش مصنوعی از یک موضوع صرفاً فنی یا تنظیم‌گری Regulatory فراتر رفته و به طور فزاینده‌ای با عناصر قدرت کشورها درهم آمیخته است که روابط قدرت میان بازیگران جامعه بین المللی را متحول می سازد و خود به تنهایی در شکل دهی به نظم بین المللی نقش آفرینی خوداهد کرد.
هوش مصنوعی و قدرت در روابط بین الملل
از دیدگاه نظریه‌های مختلف در روابط بین الملل، هوش مصنوعی اثرات و پیامدهای مختلفی بر روابط بین الملل خواهد داشت.
از منظر واقع‌گرایی، هوش مصنوعی پیشرفته ابزاری برای اعمال قدرت ملی است. دولت‌ها در پی کسب برتری در قابلیت‌های نظامی، اطلاعاتی، بهره وری اقتصادی و نوآوری فناورانه هستند. بنابراین، کنترل منابع اصلی هوش مصنوعی می‌تواند به منبعی برای اعمال نفوذ ژئوپلیتیکی تبدیل شود.
در مقابل، از نگاه نهادگرایی لیبرال، وابستگی متقابل فناورانه می‌تواند همکاری بین المللی را تقویت کند. پژوهش‌های بین‌المللی، استانداردهای فنی مشترک و سازوکارهای ایمنی مشترک می‌توانند هزینه‌ها را کاهش دهند، شفافیت را بهبود بخشند و به مقابله با خطراتی کمک کنند که از مرزهای ملی فراتر می‌روند.
از نگاه اقتصاد سیاسی انتقادی ونظریه وابستگی، هوش مصنوعی روابط نابرابر درنظام فناورانه جهانی را تعمیق می‌کند. کشورهایی که داده‌ها Data، نیروی کار یا مواد خام تأمین می‌کنند، اما زیرساخت‌های محاسباتی پیشرفته و خدمات هوش مصنوعی با ارزش افزوده بالا در اختیار ندارند، با فراگیر شدن هوش مصنوعی همچنان در موقعیت‌های اقتصادی فرودست در نظام بین الملل باقی بمانند.
مجموع این دیدگاه‌ها یک چالش بنیادین در برابر تصمیم گیران و سیاست گذاری دولت ها – عمدتا دولت های کم برخوردار- قرار می دهد: «دولت‌ها برای توسعه قابلیت‌های هوش مصنوعی به همکاری بین‌المللی نیاز دارند، اما همزمان توسعه هوش مصنوعی و وابستگی به دیگران نباید به منبعی برای آسیب‌پذیری سیاسی آنها تبدیل شود».
راهبردهای کلان در مورد هوش مصنوعی
به طور کلی می‌توان راهبرد دولت ها و بازیگران نظام بین الملل به چهار گروه مختلف به شرح زیر طبقه بندی کرد:
الف – ایالات متحده آمریکا (آزادی عمل شرکت ها- رهبری فناورانه)
از نگاه واشنگتن تحولات دو دهه اخیر در نظام بین الملل موجب شده است تا «داده‌ها Data و فناوری‌های مرتبط با آن» هم وزن و هم ردیف سایر عناصر قدرت (جغرافیا، اقتصاد، منابع، نیروی نظامی و مانند آن ) قرار گیرد همچنین این فناوری موجب افزایش کارآمدی سایر عناصر قدرت نیز خواهد شد. براین اساس هر کشوری که در فناوری داده‌ها دست برتر داشته باشد به همان میزان از قدرت و نفوذ در نظام بین الملل برخودار خواهد بود و جایگاه سایر کشورها نیز به میزان دسترسی آنها به این فناوری تعیین خواهد شد. بدین ترتیب راهبرد ایالات متحده آمریکا دنبال کسب و حفظ جایگاه برتر در این حوزه است. در ژوئیه 2025 کاخ سفید «برنامه اقدام آمریکا در حوزه هوش مصنوعی» را منتشر کرد . در این برنامه تاکید بر چهار اصل به طور مشخص قابل مشاهده است:
• حفظ رهبری فناوری و اقتصادی
• گسترش زیرساخت های محاسباتی و نوآوری بخش خصوصی
• حفاظت از امنیت ملی و برتری راهبردی فناورانه
• ترویج فناوری‌های هوش مصنوعی آمریکایی در سطح بین المللی
ترجمان یا پیامد ژئوپلتیک این برنامه اقدام آن است که «هوش مصنوعی نه تنها به عنوان یک بخش اقتصادی جدید بلکه به عنوان منبع قدرت ملی و نفوذ بین المللی به شمار می رود که در جهت سیاست های آمریکا مورد استفاده قرار خواهد گرفت».
ب – اتحادیه اروپا ( تنظیم گری – تقویت ظرفیت فناورانه)
کشورهای اروپایی در درجات مختلفی از فناوری هوش مصنوعی قرار دارند. در نمایه رده بندی 190 کشور جهان ایالات متحده آمریکا و چین در جایگاه اول و دوم و فرانسه و آلمان در رده ششم و هفتم، هلند رتبه یازدهم، فنلاند رتبه هفدهم و ایتالیا رتبه بیست و پنجم جهانی به لحاظ ظرفیت صنعتی و توانمندی فناورانه هوش مصنوعی قرار دارند. اروپا دارای دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی قوی است که در حوزه هوش مصنوعی فعالیت می‌کنند اما برای تبدیل این تحقیقات به شرکت های رقابتی در مقیاس جهانی – در برابر آمریکا و چین – با مشکلاتی روبرو هستند. با این حال کشورهای اروپایی چالش ها و نگرانی‌های مشترکی دربرابرخود دارند و همین امر موجب شده است تا بر سر اصول مشترکی در حوزه هوش مصنوعی به توافق برسند که می‌توان گفت رویکرد یا راهبرد مشابه یا مشترکی را دنبال می‌کنند. بر این اساس رویکرد اتحادیه اروپا ترکیبی است از « اختیارات تنظیم‌گرانه دولت ها توام با تلاش برای تقویت ظرفیت‌های فناورانه و صنعتی». قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا ، که در ژوئیه 2024 منتشر شد چارچوب حقوقی مشترکی مبتنی بر مخاطرات مرتبط با هوش مصنوعی ایجاد کرده است و در عین حال ابتکارات گسترده تر اروپایی با هدف حمایت از نوآوری و زیرساخت‌های هوش مصنوعی دنبال می‌شوند. به طورکلی اتحادیه اروپا آینده هوش مصنوعی را براساس چهار محور زیر مدیریت می‌کند:
• مدیریت مخاطرات (ریسک ها) با توجه به نوع و کاربرد سیستم های هوش مصنوعی
• حفاظت از حقوق اساسی و امنیت عمومی
• ایجاد نظام پاسخگویی و نظارت تنظیم گرانه
• حمایت از ظرفیت و رقابت پذیری فناوری اروپا
بدین ترتیب می‌توان گفت به لحاظ ژئوپلتیکی اتحادیه اروپا به دنبال شکل دادن به محیطی است که در آن هوش مصنوعی از طریق قوانین مشترک توسعه یافته و استفاده می‌شود و در عین حال به دنبال تقویت موقعیت فناورانه خود در فضای رقابتی میان دو بازیگر اصلی – آمریکا و چین – است.
پ – چین (توسعه فناوری- حاکمیت ملی- دسترسی فراگیر)
پکن عزمی راسخ برای رسیدن به برتری در حوزه هوش مصنوعی دارد و مقامات چین اغلب این فناوری را در پیوند مستقیم با «قدرت ملی» می دانند . گائو ون، عضو آکادمی مهندسی چین، در مقاله ای در «روزنامه خلق» چین در اوایل سال ۲۰۲۵ صراحتا استدلال کرد که چین باید ازهیچ تلاشی برای پیشرفت درحوزه هوش مصنوعی دریغ نکند. وی هوش مصنوعی را «عنصر اصلی در سنجش قدرت ملی جامع یک کشور»، «یک ضرورت اساسی» برای تحکیم پایه‌های یک کشور قدرتمند و «موقعیت راهبردی برتر در رقابت قدرت‌های بزرگ» توصیف کرد و نوشت: «هرکس در حوزه هوش مصنوعی دست بالا را به دست آورد و ابتکار عمل را در اختیار بگیرد، نفوذ بیشتری درعرصه بین‌الملل خواهد داشت.»
به گزارش وبگاه خبری چاینا دیلی، مقامات کمیسیون ملی توسعه و اصلاحات چین اعلام کردند که این کشور در پانزدهمین برنامه پنج‌ساله خود برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰، اجرای ابتکار «AI Plus» را گسترش خواهد داد. هدف این برنامه عبور از پروژه‌های آزمایشی پراکنده و استقرار هماهنگ هوش مصنوعی در زنجیره‌های تحقیق، تولید و توزیع است. به گفته مقامات چینی، تاکنون بیش از ۱۰ هزار کارخانه هوشمند پیشرفته دراین کشورایجاد شده که ازهوش مصنوعی برای بازرسی کیفیت، پایش تولید و تشخیص خرابی تجهیزات استفاده می‌کنند.
پکن به موازات برنامه ملی خود برای توسعه هوش مصنوعی، دراکتبر2023 «ابتکارجهانی حکمرانی هوش مصنوعی» را نیز ارائه کرد. اصول وپایه‌های این ابتکار عبارتند از: همکاری بین المللی، احترام به حاکمیت ملی، مشارکت گسترده در قانونگذاری، کنترل انسان برهوش مصنوعی و نمایندگی بیشترکشورهای در حال توسعه در حکمرانی و تنظیم گری. به طور کلی رویکرد چین به حکمرانی هوش مصنوعی بر همکاری بین‌المللی و برابری حاکمیتی دولت ها و مخالفت با انحصارهای فناورانه و موانع توسعه سایر کشورها است.
چنین رویکردی پیامدهای ژئوپلیتیکی مهمی دارد زیرا پکن در عین حال که برای کسب رهبری فناورانه هوش مصنوعی به شدت رقابت می‌کند، همزمان هوش مصنوعی را یک چالش توسعه ای برای کشورهای درحال پیشرفت (جهان جنوب) در نظر می‌گیرد و بر فراگیر بودن و نمایندگی همه اعضای جامعه جهانی در شکل دهی به حکمرانی جهانی تاکید دارد. این رویکرد برای بسیاری از کشورهای جهان جنوب جذابیت زیادی دارد.
ت – جنوب جهانی (دسترسی به فناوری – بدون ایجاد وابستگی)
در ابتدا باید این واقعیت در نظر داشت که برخلاف سه بازیگری که در بالا یاد شد – ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا و چین - «جنوب جهانی» یک بازیگریکپارچه و همگن به شمار نمی رود. کشورها جنوب جهانی از نظر قابلیت‌های فناورانه، ساختارهای اقتصادی، اولویت‌های سیاسی و راهبردها تفاوت‌های چشمگیری دارند. برخی از آنها از صنایع دیجیتال، مؤسسات پژوهشی یا منابع محاسباتی قابل توجه برخوردارند، درحالی‌که برخی دیگر با محدودیت‌های شدید زیرساختی و مالی مواجه‌اند.
بااین‌حال، بسیاری از کشورهای جنوب جهانی درباره سه مسئله نگرانی‌های مشترکی دارند.
نخست، آنها خواهان دسترسی بیشتر به منابع ضروری برای توسعه واستقرارهوش مصنوعی هستند؛ از جمله منابع محاسباتی مقرون‌به صرفه، تخصص فنی، تأمین مالی و انتقال دانش.
دوم، آنها خواهان نقش پررنگ‌تری درتعیین قواعد حاکم برهوش مصنوعی هستند. اگر مقررات واستانداردهای بین‌المللی بدون مشارکت معنادارآنها تدوین شوند، ممکن است هزینه‌ها یا الزاماتی ایجاد کنند که برآورده کردن آنها برای کشورهای دارای منابع محدود دشوار باشد.
سوم، آنها می‌خواهند اطمینان حاصل کنند که هوش مصنوعی به توسعه آنها کمک می‌کند، نه اینکه وابستگی‌های اقتصادی موجود را تشدید کند. این هدف شامل توانایی توسعه کاربردهای محلی، حفاظت از منافع مشروع مرتبط با داده‌ها، حمایت از زبان‌های بومی و حفظ سهم معقولی از ارزش اقتصادی ایجادشده به وسیله هوش مصنوعی است.
از نگاه کشورهای جنوب جهانی در حال حاضر در پنج حوزه نابرابری فناوری هوش مصنوعی درسطح جهان مشاهده می‌شود که در صورت ادامه این روند، شکاف میان جنوب جهانی و کشورهای پیشرفته بزرگ ترخواهد شد.
1 - نابرابری زیرساختی و محاسباتی، توسعه هوش مصنوعی پیشرفته به منابع محاسباتی گسترده، تراشه‌های تخصصی، برق پایدار، مراکز داده و سرمایه‌گذاری نیاز دارد. دسترسی نابرابر به این منابع تعیین می‌کند که کدام کشورها قادر به توسعه مدل‌های پیشرفته‌اند و کدام کشورها ناگزیرند به ارائه‌دهندگان خارجی اتکا کنند.
2- نابرابری در دانش وسرمایه انسانی، کشورهایی که از مؤسسات پژوهشی قدرتمند، آموزش فنی و توانایی جذب و حفظ متخصصان برخوردارند، موقعیت بهتری برای توسعه دانش تخصصی داخلی دارند. سایر کشورها با خطر مهاجرت نیروی متخصص یا تداوم وابستگی به سامانه‌های توسعه یافته در خارج مواجه‌اند.
3- نابرابری داده‌ای و زبانی، عملکرد سامانه‌های هوش مصنوعی ممکن است در زبان‌ها، زمینه‌های فرهنگی و میان گروه‌های جمعیتی مختلف یکسان نباشد. بازنمایی محدود برخی زبان‌ها و جوامع در مجموعه داده‌ها می‌تواند ارتباط و قابلیت اعتماد کاربردهای هوش مصنوعی را برای این گروه‌ها کاهش دهد.
4- نابرابری نهادی و تصمیم‌گیری، کشورها از نظر توانایی تأثیرگذاری بر استانداردهای بین‌المللی، مذاکره درباره مشارکت‌های فناورانه، اجرای مقررات و حضور در مجامع فنی با یکدیگر تفاوت دارند. برابری رسمی دولت ها (برابری که درمعاهدات بین المللی به رسمیت شناخته می‌شود) الزاما و به طور خودکار به معنای برخورداری آنها از نفوذ برابر بر حکمرانی جهانی فناوری نیست.
5- نابرابری توزیع منافع، با توجه به نابرابری‌های زیرساختی و محاسباتی و دانش و سرمایه انسانی، طبیعی است که منافع هوش مصنوعی درمیان شرکت‌های فناوری، سرمایه‌گذاران و کشورهایی با زیست‌بوم‌های نوآوری قدرتمند متمرکز شود، درحالی که هزینه‌های ناشی از بکارگیری هوش مصنوعی از جمله بازسازی اقتصادی و حذف مشاغل به طور گسترده‌تری در میان سایر کشورها توزیع می‌شوند. این توازن به سیاست‌های ملی، نهادهای بازار کار، آموزش و میزان دسترسی به دستاوردهای بهره‌وری وابسته خواهد بود.
پیامدها برای نظم بین‌المللی نوظهور
مقایسه راهبردهای چهار بازیگر اصلی در حوزه هوش مصنوعی آشکار می سازد که حکمرانی هوش مصنوعی به یکی از عرصه‌های مهم سیاست قدرت در نظام بین‌الملل تبدیل شده است و پیامدهای آن فراتر از تنظیم‌گری یک فناوری جدید است و ساختار وابستگی متقابل اقتصادی، توزیع توانمندی‌های راهبردی و مشروعیت نهادهای بین‌المللی را نیز دربرمی‌گیرد. در این رابطه سه تحول در این زمینه شایان توجه ویژه است.
نخست، حاکمیت فناورانه در حال تبدیل‌شدن به یکی از مؤلفه‌های اصلی حاکمیت ملی است. دولت‌ها به‌طور فزاینده‌ای درمی‌یابند که وابستگی به زیرساخت‌های خارجی هوش مصنوعی، رایانش پیشرفته advanced computing و خدمات فناورانه حیاتی می‌تواند بر توانایی آنها برای اتخاذ تصمیمات مستقل اقتصادی و سیاسی تأثیر بگذارد. بااین‌حال، حاکمیت فناورانه لزوماً به معنای خودکفایی کامل نیست. این مفهوم می‌تواند شامل مشارکت‌های متنوع، دسترسی مطمئن به بازارهای بین‌المللی، ظرفیت‌های پژوهشی داخلی و توانایی تعیین چگونگی استفاده از فناوری‌های وارداتی نیز باشد.
دوم، حکمرانی هوش مصنوعی به عرصه‌ای برای رقابت بر سر تدوین قواعد بین‌المللی تبدیل می‌شود. ایالات متحده، اتحادیه اروپا و چین از منابع متفاوتی برای اثرگذاری برخوردارند؛ ازجمله فناوری، بازار، مقررات، زیرساخت و دیپلماسی. رویکردها و راهبردهای آنها ممکن است با یکدیگر رقابت کنند، هم‌پوشانی داشته باشند یا بر یکدیگر تأثیر بگذارند. در نتیجه، محیط بین‌المللی که از این تعاملات شکل می‌گیرد ممکن است استانداردهای فنی مشترک را در کنار تداوم اختلاف نظر درباره امنیت، حقوق بشر، اقتدار دولت و توزیع قدرت فناورانه در خود جای دهد.
سوم، مشروعیت حکمرانی جهانی هوش مصنوعی تا حدی به فراگیر بودن آن بستگی خواهد داشت. کشورهای دارای فناوری پیشرفته چارچوبی بین‌المللی برای حکمرانی جهانی تنظیم خواهند کرد اما این چارچوب در پاسخگویی به نیازهای کشورهایی که از منابع و نفوذ نهادی مشابه برخوردار نیستند، با دشواری مواجه می‌شود. در مقابل، مشارکت بیشتر کشورهای درحال‌توسعه می‌تواند تضمین کند که مقررات بین‌المللی طیف گسترده‌تری از اولویت‌های اقتصادی، زبانی، فرهنگی و توسعه‌ای را دربرگیرد و منافع اکثریت را تامین کند.
جنوب جهانی در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ نه‌فقط به دلیل شمار کشورهایی که دربرمی‌گیرد، بلکه از آن جهت که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی هوش مصنوعی بسیار فراتر از کشورها و شرکت‌هایی خواهد رفت که در حال حاضر بر توسعه آن تسلط دارند. اینکه کشورهای درحال‌توسعه به مشارکت‌کنندگان فعال در اقتصاد هوش مصنوعی تبدیل شوند یا همچنان به فناوری‌های خارجی وابسته و مصرف کننده محصول هوش مصنوعی بمانند، بر توزیع قدرت جهانی در دهه‌های آینده تأثیر خواهد گذاشت.
(مسئولیت محتوای مطالب برعهده نویسندگان است و بیانگر دیدگاه‌های مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی نیست)