پنل تخصصی «محرم و عاشورا در آیینه اسناد وزارت امور خارجه» با حضور جمعی از پژوهشگران و صاحبنظران برگزار شد و در آن، ابعاد تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، دیپلماتیک و بینالمللی محرم و عاشورا با تکیه بر اسناد و منابع تاریخی مورد بررسی قرار گرفت.
در این پنل، با اشاره به جایگاه آرشیو اسناد وزارت امور خارجه بهعنوان یکی از مهمترین گنجینههای اسنادی کشور، تأکید شد که این آرشیو صرفاً مجموعهای از گزارشها و مکاتبات تاریخی نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی دیپلماسی ایران و منبعی برای بررسی پیون د میان تحولات سیاسی و اجتماعی با باورها و آیینهای جامعه ایرانی به شمار میرود.
در همین چارچوب، در این نشست تلاش شد اسناد دیپلماتیک، گزارشهای خارجی، سفرنامهها و مستندات تصویری در کنار یکدیگر قرار گیرند تا ابعاد مختلف جایگاه محرم و عاشورا در حافظه تاریخی، فرهنگی و دیپلماتیک ایران مورد بررسی قرار گیرد.
بررسی نقش زنان در نهضت عاشورا
در نخستین بخش پنل، دکتر مرضیه محمدزاده به بررسی «نقش و کارکرد زنان در نهضت امام حسین(ع)» پرداخت.
وی با اشاره به نقش زنان در واقعه عاشورا، این نقش را در محورهایی از جمله سرمایه علمی و معرفتی، مدیریت بحران، کنشگری سیاسی و اجتماعی، اخلاق و عفاف، صبر و بردباری و مرثیهسرایی و برپایی مجالس عزاداری مورد بررسی قرار داد.
محمدزاده حضرت زینب(س) را از نمونههای برجسته این نقشآفرینی دانست و بر نقش ایشان در تبیین وقایع پس از واقعه کربلا و انتقال روایت عاشورا تأکید کرد.
وی همچنین با اشاره به واکنش برخی زنان خانوادههای وابسته به حکومت اموی به واقعه کربلا، این موضوع را از جمله موارد قابل بررسی در مطالعه بازتاب اجتماعی و اخلاقی پیام عاشورا عنوان کرد.
در این بخش همچنین بر نقش زنان عاشورایی در تداوم و انتقال پیام واقعه کربلا، در کنار نقش امام سجاد(ع) و خاندان اهلبیت(ع)، تأکید شد.
آیینهای عاشورا و ریشههای فرهنگی ایرانی
در ادامه پنل، دکتر سلامیبه بررسی آیینهای عاشورا در ایران، بهویژه آیین نخلگردانی، پرداخت و با رویکردی انسانشناختی، پیوند میان فرهنگ ایرانی و آیینهای عاشورایی را مورد توجه قرار داد.
وی با اشاره به پیوند تاریخی عاشورا با فرهنگ عمومی و دینی ایرانیان اظهار کرد که آیینهایی همچون نخلگردانی، روضهخوانی، سینهزنی، زنجیرزنی، شبیهخوانی و پیادهروی اربعین، علاوه بر کارکرد مذهبی، در فرآیند جامعهپذیری فرهنگی و اجتماعی نیز نقش داشتهاند.
سلامی همچنین به برخی نمادها و عناصر فرهنگی بهکاررفته در آیین نخلگردانی، از جمله آینه، چراغ و رنگ سبز، اشاره کرد و بر اهمیت بررسی معانی و لایههای نمادین این آیینها در مطالعات انسانشناختی تأکید کرد.
وی همچنین نقش آیینهای عاشورایی در ایجاد وحدت و همبستگی اجتماعی را مورد توجه قرار داد و مشارکت گروههای مختلف اجتماعی و در برخی موارد پیروان ادیان و مذاهب دیگر در این آیینها را از جمله ظرفیتهای فرهنگی و اجتماعی آنها دانست.
بررسی زیارت عتبات از دوره صفویه تا قاجار
در بخش دیگری از این پنل، موضوع حضور زائران ایرانی در عتبات عالیات از دوره صفویه تا قاجار با استفاده از اسناد عثمانی، اسناد وزارت امور خارجه ایران و سفرنامهها مورد بررسی قرار گرفت.
در این بررسی، سه دسته منبع شامل اسناد عثمانی، اسناد دیپلماتیک وزارت امور خارجه ایران و سفرنامهها در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
بر اساس مباحث مطرحشده، در دوره صفویه، زیارت عتبات علاوه بر جنبه مذهبی، با مسائل سیاسی و امنیتی نیز ارتباط داشت و دولت عثمانی با وضع محدودیتهایی از جمله کنترل کاروانهای ایرانی، همراهی مأموران، محدودیت مسیرهای تردد و نظارت بر اقامت زائران، حضور ایرانیان را تحت کنترل قرار میداد.
در مقابل، صفویان نیز با اقداماتی از جمله ارسال فرش، شمعدان و دیگر هدایای نفیس به اماکن مقدس، حضور نمادین و فرهنگی ایران در قلمرو عثمانی را دنبال میکردند.
در دوره قاجار نیز موضوع زیارت عتبات و حمایت از اماکن مقدس در قالبهای مختلف از جمله فعالیت کنسولگریهای ایران در عراق، تعمیر و تجهیز اماکن متبرکه و حمایت از زائران مورد توجه قرار گرفت.
در این بخش همچنین به نقش کنسولگریهای ایران در پیگیری مسائل زائران ایرانی، از جمله امنیت مسیرها، راهزنی، بیماریهای واگیردار، اختلافات حقوقی و مشکلات اقامت اشاره شد.
در جمعبندی این بخش، زیارت عتبات بهعنوان پدیدهای با ابعاد مذهبی، اجتماعی، سیاسی و دیپلماتیک مورد بررسی قرار گرفت.
بررسی آیین محرم در شبهقاره از دریچه اسناد تصویری
در ادامه، دکتر برومند به بررسی «آیین سوگواری محرم در شبهقاره هند از دریچه اسناد تصویری شرکت هند شرقی بریتانیا» پرداخت.
وی با اشاره به نقاشیها، تصاویر، اسلایدها و کارتپستالهای بهجامانده از دوره فعالیت شرکت هند شرقی، این آثار را از منابع قابل توجه برای مطالعه تاریخ اجتماعی و آیینهای محرم در شبهقاره دانست.
برومند با اشاره به گسترش تشیع در شبهقاره، حمایت سلسلههای شیعی از آیینهای محرم و حضور گسترده مردم در مراسم عزاداری، توجه کارگزاران بریتانیا به این مناسک را مورد بررسی قرار داد.
وی همچنین به برگزاری تجمعهای گسترده، حضور گروههای مختلف مسلمانان و مشارکت برخی هندوها در مراسم محرم اشاره کرد و این آیینها را از منظر ظرفیت آنها برای ایجاد همبستگی اجتماعی و تأثیرگذاری بر مناسبات اجتماعی آن دوره مورد توجه قرار داد.
ارائه نتایج بررسی اسناد وزارت امور خارجه
در بخش دیگری از پنل، آقای رجبی یزدی نتایج بررسی اسناد وزارت امور خارجه درباره محرم و عاشورا را ارائه کرد.
وی با اشاره به بررسی صدها سند، توضیح داد که اسناد منتخب در شش محور اصلی دستهبندی شدهاند:
• حمایت کنسولی و صیانت از حقوق اتباع ایرانی در عراق؛
• نقش ایران در صیانت، مرمت و توسعه اماکن متبرکه؛
• گزارشهای دیپلماتیک نمایندگیهای ایران در عراق؛
• بازتاب مناسک مذهبی در گزارشهای نمایندگیهای ایران در خارج؛
• نقش علما در تبیین منابع فقهی و ترویج فرهنگ عزاداری؛
• اسناد تصویری مرتبط با محرم و عاشورا.
رجبی یزدی همچنین به تنوع منابع مورد استفاده اشاره کرد و نامهها و عرایض زائران، تلگرافها، مکاتبات کنسولگریها و سفارتخانهها، دستورالعملهای اداری، مکاتبات میان دولتهای ایران و عثمانی، وصیتنامهها و یادداشتهای شخصی را از جمله این اسناد برشمرد.
به گفته وی، این تنوع اسناد امکان بررسی موضوع از دو منظر مردم و حاکمیت را فراهم میکند.
وی افزود: افزایش سفر ایرانیان به عتبات بهتدریج مجموعهای از مسائل حقوقی، امنیتی و معیشتی را به همراه داشت و همین امر در شکلگیری و توسعه شبکه کنسولی ایران در شهرهایی همچون بغداد، کربلا، نجف و موصل مؤثر بود.
در این اسناد همچنین موضوعاتی از جمله امنیت مسیرها، راهزنی، حمایت از زائران، دعاوی حقوقی، امور موقوفات، مرمت اماکن متبرکه و مدیریت بحرانهای بهداشتی از جمله شیوع وبا و طاعون بازتاب یافته است.
بررسی نقش علما در فرهنگ و سیاست عاشورایی
در ادامه این ارائه، نقش علما در چارچوبهای فقهی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مناسک عاشورا مورد بررسی قرار گرفت.
بر اساس مباحث مطرحشده، علما در کنار تبیین منابع فقهی و هدایت فکری جامعه، در ساماندهی مجالس عزاداری، مدیریت اماکن مقدس، سازماندهی موقوفات و نذورات و همچنین برخی تحولات سیاسی نقش داشتهاند.
همچنین در برخی مقاطع تاریخی، مراسم محرم به بستری برای اعتراض سیاسی، مقاومت در برابر سیاستهای استعماری و بسیج اجتماعی تبدیل شده است؛ از جمله در ارتباط با نهضت مشروطه، مقاومت در برابر اشغال عراق و واکنش به سیاستهای رضاشاه در قبال مناسک مذهبی.
بررسی بازتاب محرم در سفرنامهها و منابع اروپایی
در بخش پایانی پنل، آقای حسام مظاهری به بررسی «تصویر محرم و آیینهای عاشورایی در سفرنامهها و منابع اروپایی از قرن شانزدهم تا امروز» پرداخت.
وی با اشاره به آثار بیش از ۱۸۰ نویسنده و سفرنامهنویس، روند تحول نگاه اروپاییان به آیینهای عاشورایی را در چهار دوره مورد بررسی قرار داد.
بر اساس این ارائه، در دوره نخست، گزارشهای سفرنامهای عمدتاً تحت تأثیر زمینههای دینی، سیاسی و رقابتهای آن دوره قرار داشتند و در برخی از این آثار، جنبههای خشن و افسانهپردازانه آیینهای عاشورایی برجسته شده بود.
در دوره دوم، بهویژه در قرن نوزدهم، با افزایش اطلاعات درباره ایران و تغییر مناسبات سیاسی، گزارشهای توصیفی و جزئیتری درباره آیینهای مذهبی و مراسم محرم ارائه شد.
در دوره سوم، از نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، رویکردهای تفسیری و تحلیلی نسبت به تشیع و مناسک عاشورایی افزایش یافت و موضوعاتی مانند ریشههای تاریخی تشیع، تعزیه، شبیهخوانی و ابعاد هنری و ادبی آیینهای عاشورایی مورد توجه قرار گرفت.
در دوره چهارم، از نیمه دوم قرن بیستم و بهویژه از دهه ۱۹۸۰ به بعد، مطالعه عاشورا از قالب سفرنامهنویسی فاصله گرفت و به موضوعی مستقل در مطالعات دانشگاهی و علوم اجتماعی تبدیل شد.
در این دوره، انقلاب اسلامی ایران، گسترش مطالعات شیعه و مهاجرت ایرانیان و مسلمانان به اروپا نیز در افزایش توجه دانشگاهها و پژوهشگران غربی به تشیع و مناسک عاشورایی مؤثر دانسته شد.
جمعبندی مباحث پنل
مجموع مباحث مطرحشده در پنل تخصصی «محرم و عاشورا در آیینه اسناد وزارت امور خارجه» نشان داد که مطالعه عاشورا تنها به بررسی یک مناسک مذهبی محدود نمیشود و این موضوع در طول تاریخ با حوزههایی همچون فرهنگ عمومی، هویت ایرانی، زیارت، روابط ایران و عثمانی، دیپلماسی، فعالیتهای کنسولی، سیاست خارجی، مناسبات اجتماعی و مطالعات دانشگاهی پیوند داشته است.
در این پنل همچنین تأکید شد که اسناد وزارت امور خارجه در کنار اسناد عثمانی، سفرنامهها و مستندات تصویری، ظرفیت قابل توجهی برای بازسازی بخشهایی از تاریخ اجتماعی، فرهنگی و دیپلماتیک محرم و عاشورا و بررسی نحوه بازتاب این آیینها در ایران و دیگر جوامع فراهم میکنند.